Ψυχοκοινωνικoί Κίνδυνοι στο Εργασιακό Περιβάλλον Ίδρυση Πολιτικής Υγείας και Ασφάλειας Εργασίας (ΥΑΕ) & Συστήματα Επαγγελματικής Ασφάλειας & Υγείας (ΕΑΥ) σε Διεθνές, Εθνικό & Επιχειρησιακό επίπεδο
Build Healthy & Safe Workplaces for future generations Leadership & Commitment in a Global & National Level Play a critical role to empower employees & employers
HOW IS WORK?
Οι αναδυόμενοι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι που σχετίζονται με την εργασία αποτελούν μια σημαντική και αυξανόμενη απειλή για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων, την οργανωτική παραγωγικότητα και την ευρύτερη οικονομική απόδοση. H “ευ”-εργασία προυποθέτει την καλά σχεδιασμένη και διαχειριζόμενη εργασία, παρέχει δομή και σκοπό, υποστηρίζει την οικονομική σταθερότητα, ενισχύει την υγεία και ευημερία και συμβάλλει στην οργανωτική απόδοση και παραγωγικότητα των επιχειρήσεων.
Οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου ευθύνονται για περισσότερους από 840.000 θανάτους ετησίως λόγω συναφών καρδιαγγειακών παθήσεων και ψυχικών διαταραχών. Αυτοί οι κίνδυνοι οδηγούν επίσης σε σχεδόν 45 εκατομμύρια έτη ζωής προσαρμοσμένα στην αναπηρία (DALY) που χάνονται κάθε χρόνο. Ο συνδυασμένος αντίκτυπος των καρδιαγγειακών παθήσεων και των ψυχικών διαταραχών που σχετίζονται με ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου εκτιμάται ότι οδηγεί σε απώλεια 1,37% του παγκόσμιου ΑΕΠ ετησίως. Σε σχέση με αυτό, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι οι πολλές ώρες εργασίας (work overload), η εργασιακή καταπόνηση, η ανισορροπία προσπάθειας-ανταμοιβής, η εργασιακή ανασφάλεια και ο εκφοβισμός στον χώρο εργασίας αποτελούν κρίσιμους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου. Η ΔΟΕ εκτιμά ότι παγκοσμίως, το 35% των εργαζομένων εργάζονται περισσότερες από 48 ώρες την εβδομάδα. Το ψυχοκοινωνικό εργασιακό περιβάλλον υφίσταται μια βαθιά μεταμόρφωση. Η ταχεία τεχνολογική αλλαγή, συμπεριλαμβανομένης της ψηφιοποίησης και της εισαγωγής εργαλείων που υποστηρίζονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη, έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συντονίζεται, παρακολουθείται και αξιολογείται η εργασία. Νέες μορφές εργασίας, όπως η εργασία που βασίζεται σε πλατφόρμες (digitalisation-telework), αναδιαμορφώνουν τις παραδοσιακές εργασιακές σχέσεις, επαναπροσδιορίζοντας τους ρόλους, τα χρονοδιαγράμματα και τις προσδοκίες. Ο μεταβαλλόμενος κόσμος της εργασίας, η ψηφιοποίηση και η χρήση τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) μεταμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο συντονίζονται, παρακολουθούνται και αξιολογούνται οι εργασίες. Νέες μορφές απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας μέσω πλατφόρμας, των ποικίλων συμβατικών ρυθμίσεων και της επέκτασης της εξ αποστάσεως και υβριδικής εργασίας, επαναπροσδιορίζουν την εποπτεία, τις προσδοκίες και τον χρόνο εργασίας καθώς και την ποιότητα εργασίας, προσδιορίζοντας τρία αλληλένδετα επίπεδα ψυχοκοινωνικού εργασιακού περιβάλλοντος:
Την εργασία, η οποία χαρακτηρίζεται απο τα εγγενή χαρακτηριστικά των καθηκόντων και των ευθυνών, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων της εργασίας, της ευθυγράμμισης με τις δεξιότητες των εργαζομένων, της πρόσβασης σε πόρους και των χαρακτηριστικών σχεδιασμού των καθηκόντων, όπως η σημασία, η ποικιλία και η χρήση δεξιοτήτων.
Τη διαχείριση και οργάνωση της εργασίας και τη δόμηση και βιωσιμότητα της εργασίας στην πράξη, συμπεριλαμβανομένης της σαφήνειας των ρόλων, της αυτονομίας, του φόρτου εργασίας και του ρυθμού, της εποπτείας, της κοινωνικής υποστήριξης και της ποιότητας των αλληλεπιδράσεων στον χώρο εργασίας. Η επέκταση της εξ αποστάσεως και υβριδικής εργασίας μετά την πανδημία COVID-19 έχει αλλάξει τον τόπο και τον τρόπο εκτέλεσης και εποπτείας της εργασίας. Ταυτόχρονα, οι διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας, οι δημογραφικές μεταβολές, οι πιέσεις που σχετίζονται με το κλίμα και η γεωπολιτική αστάθεια συμβάλλουν στην αυξανόμενη αβεβαιότητα στην οργάνωση της εργασίας. Καθώς η εργασία συνεχίζει να εξελίσσεται, οι εργαζόμενοι ενδέχεται να αντιμετωπίσουν πολύπλοκους συνδυασμούς παραγόντων που επηρεάζουν το περιεχόμενο της εργασίας, τις συνθήκες & την οργάνωση της εργασίας.
Παράλληλα, η έκθεση σε εκφοβισμό και άλλες μορφές βίας και παρενόχλησης παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις. Η ΔΟΕ εκτιμά ότι το 23% των εργαζομένων παγκοσμίως έχουν βιώσει τουλάχιστον μία μορφή βίας ή παρενόχλησης στην εργασιακή τους ζωή, με την ψυχολογική βία να είναι η πιο διαδεδομένη με 18%. Το ψυχοκοινωνικό εργασιακό περιβάλλον περιλαμβάνει τα στοιχεία της εργασίας και τις αλληλεπιδράσεις στην εργασία που σχετίζονται με τον τρόπο σχεδιασμού των θέσεων εργασίας, τον τρόπο οργάνωσης και διαχείρισης της εργασίας, καθώς και τις ευρύτερες πολιτικές, πρακτικές και διαδικασίες που διέπουν την εργασία, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους αυτά τα στοιχεία αλληλεπιδρούν, επηρεάζοντας την υγεία και την ευημερία των εργαζομένων, καθώς και την οργανωτική απόδοση.
Πολιτικές, Πρακτικές & Διαδικαστικά Πρωτόκολλα Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία
Τα ευρύτερα οργανωτικά & θεσμικά συστήματα υγείας & ασφάλειας διαμορφώνουν τις συνθήκες απασχόλησης, τις ρυθμίσεις του χρόνου εργασίας, την οργανωτική αλλαγή, την ψηφιακή παρακολούθηση, τις διαδικασίες απόδοσης και ανταμοιβής, την πολιτική και τα συστήματα διαχείρισης της ΕΑΥ, τις διαδικασίες για την πρόληψη της βίας και της παρενόχλησης και τους μηχανισμούς για τη διαβούλευση και τη συμμετοχή των εργαζομένων. Η εκτίμηση κινδύνου αποτελεί βασικό στοιχείο της πρόληψης σε ένα σύστημα διαχείρισης της ΕΑΥ. Περιλαμβάνει την αναγνώριση, τον εντοπισμό, την αξιολόγηση των σχετικών κινδύνων και την εφαρμογή προληπτικών ή προστατευτικών μέτρων για την εξάλειψή τους ή τον έλεγχό τους. Όταν το εργασιακό περιβάλλον είναι καλά δομημένο, υποστηρικτικό και χωρίς αποκλεισμούς, μπορεί να προωθήσει το κίνητρο, την εμπλοκή, την παραγωγικότητα, την ικανοποίηση από την εργασία και τη συνολική ευημερία. Όταν είναι κακώς σχεδιασμένο, οργανωμένο ή διαχειριζόμενο, ενδέχεται να εμφανιστούν ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι. Εάν αυτοί οι κίνδυνοι δεν διαχειριστούν αποτελεσματικά, μπορούν να έχουν σοβαρές συνέπειες για τη σωματική και ψυχική υγεία και ευημερία των εργαζομένων, καθώς και για τα οργανωτικά αποτελέσματα, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης απουσίας, της μειωμένης απόδοσης και της συχνής εναλλαγής προσωπικού.
Οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι που σχετίζονται με την εργασία, νοούνται ως οι επιβλαβείς πτυχές της εργασίας που προκύπτουν από στοιχεία του σχεδιασμού, της οργάνωσης και της διαχείρισης της εργασίας, καθώς και από το ευρύτερο οργανωτικό πλαίσιο, με δυνατότητα να βλάψουν την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων. Η αξιολόγηση αυτών των κινδύνων απαιτεί εξέταση της σοβαρότητας, της διάρκειας και της συχνότητας της έκθεσης, καθώς η βλάβη μπορεί να προκύψει όχι μόνο από οξέα συμβάντα αλλά και σταδιακά μέσω επαναλαμβανόμενης ή παρατεταμένης έκθεσης.
Ένα σύστημα πολιτικής, διαχείρισης ΕΑΥ παρέχει μια δομημένη προσέγγιση για τον εντοπισμό, την πρόληψη και τον έλεγχο των κινδύνων στον χώρο εργασίας, με σκοπό την προστασία της ασφάλειας, της υγείας και της ευημερίας των εργαζομένων. Βοηθά τους οργανισμούς να διασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τους κανονισμούς, να μειώνουν τα ατυχήματα, τις ασθένειες και το κόστος και να καλλιεργούν μια κουλτούρα συνεχούς βελτίωσης και λογοδοσίας. Οι διαδικασίες για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης στην εργασία αποτελούν βασικό στοιχείο της οργανωτικής ευθύνης. Η βία και η παρενόχληση περιλαμβάνουν απαράδεκτες συμπεριφορές και πρακτικές ή απειλές αυτών, είτε μεμονωμένα είτε επαναλαμβανόμενα, που στοχεύουν, οδηγούν ή είναι πιθανό να οδηγήσουν σε σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική ή οικονομική βλάβη.
Η οργανωσιακή δικαιοσύνη, αντιληπτή δικαιοσύνη των διαδικασιών λήψης αποφάσεων, της κατανομής πόρων και της διαπροσωπικής μεταχείρισης εντός του οργανισμού και οι αντιλήψεις περί δικαιοσύνης και διαφάνειας επηρεάζουν την εμπιστοσύνη στα οργανωσιακά συστήματα, τη νομιμότητα των διοικητικών αποφάσεων και την προθυμία των εργαζομένων να συμμετέχουν σε διαδικασίες αναφοράς και συμμετοχής. Η συνοχή μεταξύ αυτών των αρχών και των καθημερινών οργανωσιακών πρακτικών είναι εξίσου σημαντική. Οι συμπεριληπτικές οργανωσιακές ρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένων των προσβάσιμων περιβαλλόντων, των εύλογων προσαρμογών, των δίκαιων διατάξεων για άδεια και ευελιξία, καθώς και οι πολιτικές που αναγνωρίζουν τις διαφορετικές εργασιακές συνθήκες, διαμορφώνουν το κατά πόσον οι εργαζόμενοι μπορούν να συμμετέχουν με ασφάλεια και αξιοπρέπεια. Τέτοια περιβάλλοντα βοηθούν στον μετριασμό των ψυχοκοινωνικών κινδύνων, μειώνοντας τον αποκλεισμό, την άνιση έκθεση και το διαρθρωτικό μειονέκτημα μεταξύ διαφορετικών ομάδων εργαζομένων.
Ο αντίκτυπος των ψυχοκοινωνικών κινδύνων στους εργαζόμενους περιλαμβάνει παθήσεις όπως κατάθλιψη, καρδιαγγειακές παθήσεις, Διαταραχές Άγχους, Εξουθένωση, Διαταραχές Ύπνου, Κόπωση, Γνωστική έκπτωση, άνοια, αυτοκτονικές συμπεριφορές, επίκτητες μεταβολικές διαταραχές, καρκίνος, μυοσκελετικές διαταραχές, αναπαραγωγικά και περιγεννητικά, επαγγελματικοί τραυματισμοί, ανθυγιεινές συμπεριφορές αντιμετώπισης.
Στίγμα: ένα εμπόδιο στην αντιμετώπιση της ψυχικής υγείας στην εργασία.
Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία παραμένει ένα σημαντικό παγκόσμιο εμπόδιο στην πρόληψη και την υποστήριξη στην εργασία.
Παρά την αυξανόμενη ευαισθητοποίηση, οι αρνητικές αντιλήψεις και οι διακρίσεις εξακολουθούν να υπάρχουν στις περισσότερες περιοχές, αποθαρρύνοντας τους εργαζόμενους από το να αναφέρουν ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, από το να αποκαλύπτουν δυσκολίες ή να αναζητούν βοήθεια.
Οι πολιτισμικοί και οργανωτικοί κανόνες διαδραματίζουν ισχυρό ρόλο: σε ορισμένα περιβάλλοντα, οι ψυχικές παθήσεις εξακολουθούν να θεωρούνται ως σημάδια προσωπικής αδυναμίας και όχι ως εύλογες ανησυχίες για την υγεία. Η ηθική βλάβη αναφέρεται στην ψυχολογική, συναισθηματική και ηθική δυσφορία που εμφανίζεται όταν τα άτομα διαπράττουν, γίνονται μάρτυρες ή αποτυγχάνουν να αποτρέψουν πράξεις που συγκρούονται με τις βαθιά ριζωμένες ηθικές ή δεοντολογικές τους αξίες.
Karōshi – Karō-jisatsu
“The Right to disconnect”
Στην Ιαπωνία, οι θάνατοι και οι αυτοκτονίες που συνδέονται με την υπερβολική εργασία έχουν αναγνωριστεί εδώ και καιρό ως ξεχωριστά αλλά σχετικά φαινόμενα επαγγελματικής υγείας.
Το Karōshi [αιφνίδιος θάνατος από υπερβολική εργασία] προκύπτει συνήθως από καρδιαγγειακά επεισόδια όπως εγκεφαλικό επεισόδιο ή έμφραγμα του μυοκαρδίου μετά από παρατεταμένες υπερβολικές ώρες εργασίας.
Το Karō-jisatsu [αυτοκτονία από υπερβολική εργασία] υποδηλώνει αυτοκτονία που σχετίζεται με υπερβολική εργασία ή σοβαρό εργασιακό στρες, που συχνά συμβαίνει στο πλαίσιο χρόνιας εξάντλησης, κατάθλιψης ή έντονης πίεσης στον χώρο εργασίας.
Η απουσία “Absenteeism” και η έλλειψη παρουσίας “Presenteeism” συγκαταλέγονται στις πιο ορατές οργανωσιακές επιπτώσεις της έκθεσης σε ψυχοκοινωνικούς κινδύνους. Η εργασιακή καταπόνηση, η χαμηλή οργανωσιακή δικαιοσύνη, το κακό ψυχοκοινωνικό κλίμα ασφάλειας και η ανεπαρκής ηγεσία έχουν συσχετιστεί σταθερά με υψηλότερες απουσίες λόγω ασθένειας, ενώ οι απουσίες που σχετίζονται με την ψυχική υγεία έχουν συσχετιστεί ιδιαίτερα με ανισορροπία προσπάθειας-ανταμοιβής και υψηλές ψυχολογικές απαιτήσεις.
Επιτακτική η ανάγκη εφαρμογής νέας Παγκόσμιας Ανασκόπησης και Επανακαθορισμός Πολιτικής Υγείας και Ασφάλειας σχετικά με τους κινδύνους και δη τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους που σχετίζονται με την εργασία και μελλοντικές κατευθύνσεις,
Εφαρμογή Πολιτικών και προγραμμάτων ΕΑΥ, υποστηριζόμενη από μια σημαντική διεθνή βάση τεκμηρίωσης, καθώς η κουλτούρα υγείας και ασφάλειας, εν έτη 2026, σηματοδοτεί μια μετατόπιση εκτός από την παραδοσιακή εστίαση στους φυσικούς, χημικούς, βιολογικούς, εργονομικούς κινδύνους προς μια πιο ολοκληρωμένη προσέγγιση στις συνθήκες οργάνωσης εργασίας και τη συνολική ευεξία στην εργασία, με στόχο την εξάλειψη του εργασιακού άγχους, παρενόχλησης, την προστασία της ψυχικής υγείας, ευεξία, ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Ο κοινωνικός διάλογος διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση των εθνικών προσεγγίσεων στο ψυχοκοινωνικό εργασιακό περιβάλλον. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι πολιτικές και οι κανονισμοί για την ΕΑΥ τείνουν να είναι πιο αποτελεσματικοί όταν υπάρχει συνεργασία, επικοινωνία και κοινή προοπτική με οργανώσεις εργοδοτών και εργαζομένων να συμμετέχουν στην ανάπτυξη, την παρακολούθηση και την εφαρμογή τους, καθώς η συμμετοχή ενισχύει τη νομιμότητα, βελτιώνει τη συμμόρφωση και διευκολύνει την προσαρμογή στις τομεακές και οργανωτικές πραγματικότητες.
Οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση της κατανόησης των ψυχοκοινωνικών κινδύνων και στην ενθάρρυνση της προληπτικής δράσης σε επίπεδο χώρου εργασίας. Οι περιφέρειες, οι αρχές ΕΑΥ και οι κοινωνικοί εταίροι σε συνεργασία οφείλουν να στηρξουν το θεσμό Υγείας και Ασφάλειας και να εφαρμόσουν εθνικές και τομεακές εκστρατείες για την ενημέρωση των εργοδοτών, των εργαζομένων και του ευρύτερου κοινού σχετικά με ζητήματα όπως το εργασιακό άγχος, το φόρτο εργασίας, την οργάνωση εργασίας, την ψυχική υγεία στην εργασία και τους αναδυόμενους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους με στόχο την Πρόληψη, Προαγωγή και Διαχείριση ψυχοκοινωνικών κινδύνων σε επίπεδο χώρου εργασίας
Η διασφάλιση ενός ασφαλούς και υγιούς εργασιακού περιβάλλοντος σε όλες τις διαστάσεις του απαιτεί την ενσωμάτωση του ψυχοκοινωνικού εργασιακού περιβάλλοντος στα συστήματα διαχείρισης της ΕΑΥ (ΣΔΕ). Η ενσωμάτωση ψυχοκοινωνικών παραμέτρων στο ΣΔΕ υποστηρίζει μια προληπτική κουλτούρα ασφάλειας και υγείας, στην οποία όλοι οι κίνδυνοι στον χώρο εργασίας αντιμετωπίζονται με συνεκτικό και συστηματικό τρόπο. Ταυτόχρονα, το ψυχοκοινωνικό εργασιακό περιβάλλον διαμορφώνεται από αποφάσεις που λαμβάνονται στο πλαίσιο ευρύτερων οργανωτικών συστημάτων διαχείρισης, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών ανθρώπινου δυναμικού, του επιχειρησιακού σχεδιασμού, της διαχείρισης αλλαγών και του σχεδιασμού εργασίας. Η αποτελεσματική πρόληψη, επομένως, εξαρτάται από την ευθυγράμμιση μεταξύ των διαδικασιών διαχείρισης της ΕΑΥ και αυτών των ευρύτερων οργανωτικών πρακτικών, διασφαλίζοντας ότι οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι αντιμετωπίζονται τόσο στο πλαίσιο της διακυβέρνησης της ΕΑΥ όσο και στις καθημερινές αποφάσεις διαχείρισης. Η συμμετοχή των εργαζομένων είναι κεντρικής σημασίας σε αυτήν την προσέγγιση, καθώς οι εργαζόμενοι συνεισφέρουν ουσιαστικές γνώσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η εργασία στην πράξη.
Για ένα καλύτερο μέλλον με αγάπη, υγεία και ασφάλεια.
Dr. Eleni Zorba, MD, PhD, Occupational Physician, Secretary of the ICOH (international commission in Occupational Health for Greece), Expertise Advisor Consultant of Industries & Businesses in Occupational Health & Safety Issues, Prevention of Occupational Accidents & Diseases
