Η ισχυρότερη ίσως κινητήρια δύναμη πίσω από τη βιοϊατρική έρευνα στις μέρες μας είναι η προσπάθεια για τη βελτίωση της υγείας και της ποιότητας ζωής του ανθρώπου. Οι λόγοι είναι προφανείς. Οι παθολογικές καταστάσεις που συνοδεύουν τη γήρανση αποτελούν έναν από τους διαρκώς αυξανόμενους παράγοντες ανθρώπινης αναπηρίας στις σύγχρονες κοινωνίες. Η σταδιακή αύξηση της μέσης διάρκειας ζωής του ανθρώπου, η οποία διαμορφώνεται πλέον στα 80 με 85 χρόνια στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, έχει οδηγήσει σε επίσης σημαντική αύξηση της συχνότητας εμφάνισης ασθενειών που συνδέονται στενά με τη γήρανση στον ανθρώπινο πληθυσμό. Έτσι, ασθένειες που στις αρχές του περασμένου αιώνα ήταν σχετικά σπάνιες, έχουν γίνει πλέον πολύ συχνές. Οι νευροεκφυλιστικές ασθένειες, και ειδικά η νόσος Αλτσχάιμερ, θα είναι η επόμενη παγκόσμια πανδημία, καθώς ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι έως το 2050 περισσότερο από το 70% των ατόμων άνω των 65 ετών θα υποφέρουν από κάποιο είδος άνοιας, ενώ οι ασθενείς με νόσο Αλτσχαΐμερ θα ξεπεράσουν τα 120 εκατομμύρια σε όλο τον κόσμο. Συνεπώς, η γήρανση και οι συνοδές νευροεκφυλιστικές ασθένειες, επηρεάζουν καθοριστικά την ανθρώπινη υγεία, την ποιότητα ζωής, και την κοινωνία. Υπάρχει μια πολύ στενή συσχέτιση ανάμεσα στην εμφάνιση νευροεκφυλιστικών νοσημάτων, όπως η νόσος Πάρκινσον και η νόσος Αλτσχαΐμερ, με τη γήρανση. Εάν αποσαφηνιστούν οι μηχανισμοί που είναι υπεύθυνοι για αυτό, θα γίνει στη συνέχεια εφικτή η αντιμετώπιση πολλών ασθενειών της τρίτης ηλικίας και η βελτίωση της ποιότητας ζωής κατά την περίοδο αυτή. Ειδικά για αυτές τις νευροεκφυλιστικές νόσους, η ηλικία είναι ο σημαντικότερος παράγοντας ρίσκου, καθώς είναι στενά συνδεμένος με την εμφάνισή τους. Δυστυχώς, για τις περισσότερες ασθένειες των οποίων η εμφάνιση συνδέεται με τη γήρανση, δεν υπάρχει ουσιαστικά αποτελεσματική μέθοδος αντιμετώπισης ή θεραπεία. Για το λόγο αυτό η κατανόηση του πώς η γήρανση αυξάνει την πιθανότητα να νοσήσει κάποιος από τις ασθένειες αυτές αποτελεί σημαντική ερευνητική προτεραιότητα.
Μελέτες σε πολλούς πειραματικούς οργανισμούς έχουν αποκαλύψει συγκεκριμένα γονίδια και μοριακούς μηχανισμούς που παίζουν σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση της διάρκειας ζωής. Η αποκάλυψη των γονιδίων και των μηχανισμών αυτών αποτελεί ένα σημαντικό πρώτο βήμα για την ανάπτυξη παρεμβάσεων και φαρμακολογικών προσεγγίσεων με στόχο την αντιμετώπιση παθολογικών καταστάσεων που συνδέονται με τη γήρανση. Ειδικά η βιολογία της γήρανσης αλλά και η λειτουργία του νευρικού συστήματος αποτελούν σχετικά νέα πεδία επιστημονικής ενασχόλησης με πάρα πολλές άγνωστες πτυχές, η αποσαφήνιση των οποίων υπόσχεται να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής μας στο μέλλον.
Παρόλο που δεν έχει ανακαλυφθεί ακόμα το μυστικό της αντιγήρανσης, έχουμε σημειώσει σημαντική πρόοδο στο να κατανοήσουμε το ίδιο το φαινόμενο της γήρανσης. Σήμερα, γνωρίζουμε πλέον ότι δεν υπάρχει κάποιο εγγενές γενετικό πρόγραμμα, δηλαδή κάτι στο DNA μας, το οποίο με κάποιο τρόπο ενεργοποιείται και υπαγορεύει ότι θα πεθαίνουμε σε συγκεκριμένη ηλικία. Μελετώντας το φαινόμενο της γήρανσης έχουμε αποκαλύψει πολλούς παράγοντες που την επηρεάζουν, όπως η αναπαραγωγή, τα μιτοχόνδρια, η ινσουλίνη, το στρες, ο μεταβολισμός, το περιβάλλον, και πολλά άλλα, που απομένει μόνο να ανακαλύψουμε. Μάθαμε ότι η γήρανση προκαλείται από συσσώρευση βλαβών στα κύτταρά μας, και στα μόρια που τα αποτελούν, και ότι εξελίσσεται με διαφορετικό τρόπο στον καθένα από εμάς. Οι διαφορές στο ρυθμό συσσώρευσης βλαβών, προκύπτουν εξ αιτίας του διαφορετικού τρόπου ζωής, της διαφορετικής διατροφής, της έκθεσης σε διαφορετικά περιβάλλοντα, και βέβαια του διαφορετικού γενετικού υλικού. Ο συνδυασμός των παραγόντων αυτών, σε συνδυασμό με κάποιους ακόμα, είναι μοναδικός για τον καθένα από μας και οδηγεί σε διαφορετικούς ρυθμούς γήρανσης. Το λεγόμενο “life history”, δηλαδή το ιστορικό της επίδρασης όλων των παραπάνω παραγόντων με το πέρασμα του χρόνου, στον οργανισμό είναι εκείνο που καθορίζει τη διάρκεια ζωής μας. Συνεπώς, η εξατομικευμένη ιατρική, δηλαδή οι εξατομικευμένες παρεμβάσεις είναι πολύ σημαντικές για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε ατομικά τα προβλήματά μας. Έτσι, η γήρανση αποτελεί πρωτίστως προσωπική υπόθεση, καθώς επηρεάζεται από παραμέτρους, οι οποίες οδηγούν σε μια μοναδική πορεία προς τη γήρανση για τον καθένα από εμάς. Ουσιαστικά, η διάρκεια ζωής μας εξαρτάται από τη βιολογική ιστορία της ζωής μας. Παράλληλα, η νέα γνώση που έχουμε αποκτήσει μέσα από τη μελέτη της γήρανσης, συνέβαλλε στην κατανόηση διαφόρων πτυχών της, όπως στην ταυτοποίηση περισσότερων από 300 γονιδίων που σχετίζονται και επηρεάζουν τη διαδικασία αυτή. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι ήδη κατανοούμε, σε μεγάλο βαθμό, τη μοριακή και κυτταρική βάση της γήρανσης.
Ήδη, τα αποτελέσματα της έρευνας για τη γήρανση αξιοποιούνται από τον κλάδο της γηριατρικής, ο οποίος έχει αναπτυχθεί θεαματικά. Έτσι λοιπόν, έχουμε καταφέρει να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα προβλήματα του γήρατος, κυρίως αυξάνοντας την ποιότητα ζωής σε μεγάλες ηλικίες, αλλά ακόμα και να αυξήσουμε το προσδόκιμο ζωής ανθρώπων που πάσχουν από ασθένειες που σχετίζονται με τη γήρανση. Να έχουμε δηλαδή γήρανση ελεύθερη από παθολογικές καταστάσεις. Σε αυτή την περίπτωση, εκείνο που θα μπορούσαμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι αυτό συμβάλλει σε θεαματική βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων της τρίτης ηλικίας. Το να νικήσουμε όμως ολοκληρωτικά την γήρανση στον άνθρωπο, δεν ανήκει, προς το παρόν τουλάχιστον, στη σφαίρα του εφικτού, και δεν θεωρώ ότι θα πρέπει να αποτελεί πρωταρχική επιδίωξη της σύγχρονης έρευνας στο πεδίο αυτό. Στο τέλος, η επιδίωξη της μακροζωίας δεν είναι απλώς να ζήσουμε περισσότερο, αλλά να ζήσουμε καλύτερα—και αυτό είναι ένα όραμα στο οποίο η επιστήμη μπορεί να συμβάλει καθοριστικά.
“Η Νέα Εποχή της Έρευνας για τη Γήρανση: Ζώντας καλύτερα, όχι απλώς περισσότερο”, Νεκτάριος Ταβερναράκης, Καθηγητής Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Διευθυντής Ερευνών, Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας, Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας | Aφιέρωμα MOVING TO MASTERY © 5th Anniversary Edition of the ENERGIZING GREECE Magazine
AUTHOR BIO
Ο Νεκτάριος Ταβερναράκης είναι Καθηγητής Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστήμιου Κρήτης, και Διακεκριμένο Μέλος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ). Είναι επίσης Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας (ΙΜΒΒ) του ΙΤΕ, όπου ηγείται του Εργαστηρίου Νευρογενετικής και Γήρανσης. Υπηρετεί στη θέση του Πρόεδρου της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης Μοριακής Βιολογίας (EMBC). Έχει διατελέσει Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΙΤΕ, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Καινοτομίας και Τεχνολογίας (EIT), Αντιπρόεδρος του Επιστημονικού Συμβούλιου του Ευρωπαϊκού Συμβούλιου Έρευνας (ERC), και Διευθυντής του ΙΜΒΒ. Είναι επίσης ιδρυτής και πρώτος Διευθυντής του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών στη ΒιοΠληροφορική του Πανεπιστήμιου Κρήτης. Είναι Μέλος του Αμερικανικού Οργανισμού για την Προώθηση της Επιστήμης (AAAS), του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Μοριακής Βιολογίας (EMBO), της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Γερμανίας (Leopoldina), της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών (EASA), της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών (Academia Europaea), της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών (EurASc) και της Ακαδημίας Αθηνών. Σπούδασε Βιολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, είναι διδάκτορας του τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και εκπόνησε μεταδιδακτορικές σπουδές στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται στη μελέτη των μοριακών μηχανισμών της γήρανσης και του νευροεκφυλισμού. Έχει επίσης συνεισφέρει στην ανάπτυξη καινοτόμων πειραματικών εργαλείων και μεθόδων για τη μελέτη του νευρικού συστήματος και της βιολογίας του κυττάρου. Έχει δημοσιεύσει εκατοντάδες επιστημονικά συγγράμματα σε έγκριτα διεθνή επιστημονικά περιοδικά και βιβλία, καθώς και πολλά εκλαϊκευτικά επιστημονικά άρθρα σε ελληνικά και διεθνή έντυπα. Για το σύνολο της επιστημονικής του συνεισφοράς, έχει βραβευτεί με σημαντικές διεθνείς κι εθνικές διακρίσεις, μεταξύ των οποίων δυο επιχορηγήσεις για Καταξιωμένους Ερευνητές (Advanced Investigator Grant), και χρηματοδότηση από το ειδικό πρόγραμμα για την Προώθηση της Καινοτομίας (Proof of Concept Grant) του ERC. Έχει τιμηθεί με το Βραβείο Νέου Ερευνητή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Μοριακής Βιολογίας (EMBO), το Βραβείο Έρευνας Friedrich Wilhelm Bessel του ιδρύματος Alexander von Humboldt της Γερμανίας, το Βραβείο Helmholtz International Fellow Award, και το Μετάλλιο Datta της Ομοσπονδίας Ευρωπαϊκών Βιοχημικών Εταιρειών (FEBS). Έχει αναγορευθεί Επίτιμος Διδάκτορας του Τμήματος Πληροφορικής του Ιόνιου Πανεπιστήμιου. Έχει επίσης τιμηθεί με το Ακαδημαϊκό Βραβείο Ιατρικής και Βιολογίας, και το Αριστείο για τις Ιατροβιολογικές Επιστήμες, του Ιδρύματος Μποδοσάκη, τα οποία αποτελούν δυο από τα υψηλότερου κύρους βραβεία για Έλληνες επιστήμονες, στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Έχει επιπλέον βραβευτεί μεταξύ άλλων, με το Αρεταίειο Βραβείο Ιατροβιολογικών Επιστημών της Ακαδημίας Αθηνών, το Ερευνητικό Βραβείο Galien Scientific Research Award, και το Επιστημονικό Βραβείο του Εμπειρίκειου Ιδρύματος.
