1. Παρά την αναμφισβήτητη κατανόηση από το σύνολο των θεσμών (κράτος, αγορά, κοινωνία των πολιτών) των επιπτώσεων της δημογραφικής κατάρρευσης στην κοινωνικοοικονομική συνοχή και στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας της χώρας μας (υπό το πρίσμα ιδιαίτερα σύνθετων αναμενομένων γεωπολιτικών προκλήσεων), ο σχετικός δημόσιος διάλογος περιορίζεται κατά βάση σε στατιστικές διαπιστώσεις και δεν επεκτείνεται στο κρίσιμο διακύβευμα της ανάπτυξης βιώσιμων οικογενειακών πολιτικών με ισχυρό δημογραφικό πρόσημο.
2. Οι δημόσιες οικογενειακές πολιτικές (public family policies) περιλαμβάνουν φορολογικά πλεονεκτήματα (ιδίως υπέρ των πολυμελών οικογενειών), οριζόντιες ή στοχευμένες οικονομικές παροχές από τα συστήματα κοινωνικής προστασίας, δράσεις υπέρ της ισότητας ανδρών και γυναικών και καταπολέμησης των έμφυλων διακρίσεων στην αγορά εργασίας, ποιοτικές υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας των παιδιών και άλλων εξαρτημένων ατόμων, κατοχύρωση των οικογενειακών δικαιωμάτων στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, πρακτικές ορθολογικού συνδυασμού του οικογενειακού και του επαγγελματικού βίου (π.χ. γονικές άδειες ή επιλογή μειωμένου ωραρίου εργασίας από γονείς με ανήλικα παιδιά). Τα κίνητρα των πολιτικών αυτών διαφοροποιούνται στα κράτη της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας αλλά υπόκεινται σε δύο βασικές αρχές: α) η διασφάλιση της ηθικής, οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας των παιδιών, β) η εξασφάλιση της δυνατότητας των γονέων να ανατρέφουν τα παιδιά τους συνδυάζοντας τις απαιτητικές οικογενειακές υποχρεώσεις με την επαγγελματική και την κοινωνική τους ζωή.
3. Σε αντίθεση, όμως, με την πλειοψηφία των κρατών της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας, η Ελληνική πολιτεία δεν έχει επιλέξει – παρά την πρόβλεψη σχετικών Συνταγματικών ρητρών τόσο για την προστασία της οικογένειας, του γάμου, της μητρότητας και των παιδιών, όσο και για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή δημογραφικής πολιτικής – να ενεργοποιήσει το πλαίσιο μίας Εθνικής Πολιτικής για την Οικογένεια με ισχυρό δημογραφικό πρόσημο. Παράλληλα, παραμένουν σε ισχύ – ακόμα και μετά την λήξη ένταξης της χώρας στους Μηχανισμούς Δημοσιονομικής Προσαρμογής – πολιτικές επιλογές της δεκαετίας του 2010, οι οποίες:
α) δημιουργούν ισχυρές συστημικές στρεβλώσεις (όπως η χρήση γραφειοκρατικών προνοιακών τεχνικών για την άσκηση δημογραφικών πολιτικών οριζόντιου χαρακτήρα)
β) καταργούν κρίσιμα κοινωνικά κεκτημένα χωρίς να συντρέχουν λόγοι δημόσιου συμφέροντος (όπως ηκατάργηση αρκετών πλεονεκτημάτων των πολυτέκνων οικογενειών)
γ) απορρυθμίζουν την προστασία των οικογενειών σε περίπτωση βασικών ασφαλιστικών κινδύνων (όπως η κάλυψη του ασφαλιστικού κινδύνου των
οικογενειακών βαρών, καθώς το 2014 καταργήθηκαν με την υποπαράγραφο ΙΑ 3 του Ν. 4245/2014 οι σχετικές παροχές που χορηγούνταν από τον Ο.Α.Ε.Δ. μέσω του Διανεμητικού Λογαριασμού Οικογενειακών Επιδομάτων Μισθωτών).
4. Τα αποτελέσματα των επιλογών αυτών είναι προφανή. Η Ελληνική πολιτεία έχει εγκλωβισθεί από το 2015 στην κατηγορία των Κρατών Μελών με τις χαμηλότερες επενδύσεις στον τομέα «οικογενειακές παροχές/παροχές για παιδιά» ως ποσοστό του ΑΕΠ (1,3% το 2022) και τα μεγαλύτερα ποσοστά παιδικής φτώχειας (27% το 2024) στην ΕΕ.
5. Η σύσταση του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας τον Ιούνιο του 2023 (βλ. το άρθρο 1 του Π.Δ. 77/2023 «Σύσταση Υπουργείου και μετονομασία Υπουργείων – Σύσταση, κατάργηση και μετονομασία Γενικών και Ειδικών Γραμματειών – Μεταφορά αρμοδιοτήτων, υπηρεσιακών μονάδων, θέσεων προσωπικού και εποπτευόμενων φορέων» με πρωτοβουλία του Προέδρου της Κυβέρνησης Κυριάκου Μητσοτάκη (https://nd.gr/enimerotiko-simeioma-gia-ti-synantisi-toy-proedroy-tis-neas-dimokratias-kyriakoy-mitsotaki-me-ta) αποτέλεσε την ιδεολογική αφετηρία ενός νέου αναπτυξιακού υποδείγματος οικογενειακής και δημογραφικής πολιτικής, δημιουργώντας για πρώτη φορά μετά την Μεταπολίτευση επιτελικούς μηχανισμούς στο επίπεδο της κεντρικής διοίκησης με στόχο την ενίσχυση της προστασίας της οικογένειας και την δημογραφική αναζωογόνηση της χώρας. Όμως, η βαρυσήμαντη αυτή πολιτική παρέμβαση πρέπει πλέον να θωρακισθεί με τα αντίστοιχα θεσμικά, επιχειρησιακά και χρηματοδοτικά εργαλεία.
6. Η ανάπτυξη μίας Εθνικής Πολιτικής για την Οικογένεια με ισχυρό δημογραφικό πρόσημο πρέπει, επομένως, να επικυρωθεί ως η νέα «μεγάλη Κοινωνική Συμφωνία» της μεταμνημονιακής Ελλάδας υπό το πρίσμα τριών βασικών προτεραιοτήτων.
α) Η θεσμική κατοχύρωση της Πολιτικής με την άμεση υιοθέτηση ενός πρότυπου Νόμου – Πλαισίου για την Οικογένεια και ενός Νόμου – Πλαισίου για την προστασία της Πολύτεκνης Οικογένειας, εισάγοντας τόσο δικαιώματα που καταργήθηκαν αδικαιολόγητα την περίοδο ένταξης της χώρας στους Μηχανισμούς Δημοσιονομικής Προσαρμογής, όσο και νέα δικαιώματα (όπως ιδίως το δικαίωμα των οικογενειών σε ποιοτικές τυπικές υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας των παιδιών και άλλων εξαρτημένων ατόμων, το δικαίωμα κοινωνικής προστασίας των άτυπων οικογενειακών φροντιστών, το δικαίωμα εναλλακτικής φροντίδας των παιδιών σε κίνδυνο).
β) Η επιχειρησιακή νομιμοποίηση της Πολιτικής με τη σύσταση Εθνικού Συμβουλίου Οικογένειας (παρά τω Πρωθυπουργώ) με την συμμετοχή εκπροσώπων των πλέον αντιπροσωπευτικών οργανώσεων των οικογενειών και των κοινωνικών εταίρων καθώς και την ίδρυση Γραφείου Οικογενειακών και Δημογραφικών Πολιτικών στο Ελληνικό Κοινοβούλιο (στο πρότυπο του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή) που θα υπάγεται απ’ ευθείας στον Πρόεδρο της Βουλής.
γ) Η χρηματοδοτική βιωσιμότητα της Πολιτικής με τη σύσταση Εθνικού Ταμείου Οικογενειακής και Δημογραφικής Αναζωογόνησης(στο πρότυπο του Υπερταμείου/Growthfund) που θααξιοποιεί πόρους του κρατικού προϋπολογισμού, της ΕΕ (Πολιτική Συνοχής, Ειδικά Χρηματοδοτικά Μέσα) και άλλων Διεθνών Οργανισμών, υποστηρίζοντας παράλληλα την ήδη δυναμική συνεισφορά των ιδιωτικών επιχειρήσεων, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και της Εκκλησίας της Ελλάδας για την προστασία του παιδιού και της οικογένειας.
“Προτεραιότητες μίας Εθνικής Πολιτικής για την Οικογένεια με ισχυρό δημογραφικό πρόσημο”, Δρ. Γαβριήλ Αμίτσης, Καθηγητής Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλειας / Διευθυντής του Ερευνητικού Εργαστηρίου Κοινωνικής Διοίκησης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής | Aφιέρωμα MOVING TO MASTERY © 5th Anniversary Edition of the ENERGIZING GREECE Magazine
